نام کتاب: روایت، مفاهیم بنیادی و روش‌های تحلیل

نویسنده: برانون تامس

مترجم: حسین پاینده

انتشارات: مروارید

نوبت چاپ: اول پاییز ۱۴۰۰

تعداد صفحه: ۲۸۰

قیمت: ۶۵ هزار تومان

رولان بارت نظریه‌پرداز فرانسوی معتقد است که انسان بدون روایت نمی‌تواند وجود داشته باشد و این به معنای روایتمندی و روایت‌بودگی او است. ممکن است وقتی صحبت از روایت می‌شود، صرفاً یاد داستان و خیال و رمان بیفتیم، ولی واقعیت این ‌است که ما با روایت‌ها احاطه شده‌ایم. روایت بخش مهمی از فرهنگ شفاهی و مکتوب ما را تشکیل می‌دهد. روایت فقط آن‌چیزی نیست که در کتاب‌ها می‌خوانیم، بلکه یک فیلم، یک آگهی تبلیغاتی، نقشی بر روی دیوار هر کدام روایتی هستند که بر نگرش ما نسبت به جهان تأثیر می‌گذارند.

برانون تامس در این کتاب بیش از هر چیز می‌خواسته جایگاه و اهمیت روایت را در دنیای ما تبیین کند. نقل قولی از فولتون در پیش‌گفتار کتاب آمده که «اساساً ادراک ما از واقعیت را بیش از پیش روایت‌ها ساختار می‌دهند.» از این‌جاست که دستور زبان روایت یا همان پیدا کردن الگوی مشابه در روایت‌ها موضوعیت می‌یابد. یکی از نظریه‌پردازان روایت‌شناسی به نام ولادیمیر پراپ در کتابش، ریخت‌شناسی قصه‌های پریان، الگوهای تکرارشونده در شکل قصه‌های روسی را بررسی کرد و به ساختار واحدی رسید. رویکرد پراپ را می‌توان در نقد و تحلیل بسیاری از روایت‌های معاصر هم به کار برد. البته گونه‌شناسی پراپ بیش از این‌که با شخصیت‌ها سروکار داشته باشد، به کنش‌ها می‌پردازد. حوزه‌های کنش در نظریه‌ی پراپ به قهرمان، بدذات، عطاگر، یاور، اعزام‌کننده، قهرمان‌کاذب و شاهدخت تقسیم می‌شود.

این کتاب با مطرح کردن بحث ساختارگرایی، هم ساختارهای بنیانی روایت را در دوره‌ها و فرهنگ‌ها و رسانه‌های مختلف بررسی می‌کند و هم در پی تبیین این موضوع است که روایت‌ها چگونه نگاه ما به جهان را شکل می‌دهند. زبان‌شناسی سوئیسی به نام فردینان دو سوسور این نکته را مطرح کرد که حتی واژه‌هایی هم که برای اشاره به پدیده‌های جهان پیرامون‌مان به کار می‌بریم، قراردادی هستند. ساختارگرایان این نظریه‌ی سوسور را به فرهنگ و آداب و رسوم جوامع مختلف (شامل اسطوره‌ها و داستان‌ها) نیز گسترش دادند؛ به این معنا که این داستان‌ها و اسطوره‌ها حاوی نوعی زبان به منزله‌ی نظام هستند. تودوروف ساختارگرای بلغاری برهمین اساس نظریه‌ی خود را درباره‌ی شکل‌گیری روایت‌ها مطرح کرد؛ بر هم خوردن تعادل در آغاز روایت و در ادامه تلاش برای برقراری مجدد تعادل اولیه. ترنر نشان داده که با این نظریه می‌توان ساختار فیلم‌هایی چون بیگانه ۳ (ساخته‌ی دیوید فینچر) و آرواره‌ها (به کارگردانی استیون اسپیلبرگ) را توضیح داد.

نظریه‌ی دیگری که براساس نکته‌ی مهم سوسور درباره‌ی تفاوت نشانه‌ها مطرح شده، نظریه‌ی لوی–اشتراوس است. این نظریه کمک می‌کند تا بفهمیم چرا روایت‌های بسیاری هست که براساس نوعی تعارض بنیادین بین نیروهای متضاد شکل گرفته‌اند. مثلاً می‌توان این‌طور تحلیل کرد که در فیلم‌های وسترن فرهنگ و طبیعت در مقابل هم قرار گرفته‌اند. یک ‌طرف، مزرعه‌داران مسیحی و بانزاکت و بی‌دفاع ایستاده‌اند و طرف مقابل سرخ‌پوستان بی‌دین و وحشی و خطرناک.

نویسنده در فصل سوم کتاب به سراغ انواع روایت‌گری رفته و راوی‌های مختلف را از نظر نسبتشان با داستان یا جهان روایت‌شده (درون رویداد یا برون رویداد)، نسبت زمانی راوی به وقایع (قبل از واقعه، بعد از واقعه یا هم‌زمان با آن) و همچنین سطوح مختلف روایت (دانای کل یا راوی‌های درون‌داستانی) تقسیم‌بندی کرده. فصل چهارم کتاب به طور مفصل به این موضوع می‌پردازد که چگونه با روایت می‌توان از ساختارهای جامعه انتقاد کرد و اساساً نسبت روایت و ایدئولوژی چیست.

برانون تامس برای بررسی نقش خواننده در مسأله‌ی روایت از نظریه‌‌ی مرگ مؤلف رولان بارت کمک گرفته. اعلام سرنگونی امپراتوری مؤلف که همه‌ی معانی به او تعلق دارد، به تولد و رهایی خواننده منجر می‌شود. تا صدها سال تصور می‌شد که مؤلف خداست و همه چیز را می‌داند؛ ولی نظریه‌ی مرگ مؤلف از طرفی دیگر راه را برای رویکردهای فمینیستی به روایت هم باز کرد.

نویسنده در کنار تمام بحث‌های جدی و نظری درباره‌ی روایت در ادبیات و سینما و رسانه‌های شفاهی و مکتوب، از رسانه‌های جدید هم غافل نمانده، و پرسش بسیار مهمی را مطرح کرده که نشان می‌دهد روایت خود نیز مانند جهان مدام در حال تغییر است که باید با آن همراه شد و چالش‌هایش را هم پذیرفت.

«آیا تجربه‌ی خواندن داستان در کتابی جلد ضخیم برابر است با تجربه‌ی خواندن همان داستان در دستگاهی مانند گوشی هوشمند یا تبلت و تلویزیون‌های دارای صفحه‌ی مسطح؟ در عصر مصرف‌کنندگی–تولیدکنندگی، یعنی در زمانه‌ای که انتشار محتوا و همرسانی داستان در دنیای بزرگ ما بسیار سهل شده است، آیا هنوز هم می‌توان همچون گذشته بین مؤلف و خواننده تمایز گذاشت؟ و در زمانه‌ای که متونی همچون مدخل‌های دانشنامه‌‌ی ویکی‌پدیا دائماً از سوی کاربران مختلف ویرایش می‌شوند و توئیت‌های هر کاربری با روزآمد شدن بی‌وقفه‌ی صفحه‌ی شخصی او در نمودار زمان ناپدید می‌شوند، آیا می‌توان نتیجه گرفت که مفهوم متن دیگر منسوخ شده است؟»

آزاده کفاشی