افشین علیار

خواندن کتاب «بی‌تا درخت‌ها ایستاده می‌میرند» جدیدترین نوشتۀ یاسمن خلیلی‌فرد کمی سخت است، به این دلیل که شخصیت اصلی رمان (یا زندگینامه) دیگر در این جهان نیست و حالا در رمان بی‌تا قرار است سرگذشتِ بی‌تا فرهی، بازیگر مهم سینما و تئاتر و تلویزیون ایران، را بخوانیم که معتقدم سرگذشتی دراماتیک و سینمایی داشته است. اساساً خلیلی‌فرد به‌دلیل رشتۀ سینمایی‌اش چارچوب فرآیند شخصیت داستانی را با شخصیت سینمایی توأمان می‌کند. این ویژگی شخصیت‌سازی او در رمان است که از این تمهیدات در رمان‌های قبلی‌اش هم استفاده کرده است. به‌نوعی در نوشتار خود جهانی سینمایی را پدید می‌آورد و در رمان بی‌تا هم چنین است.

یاسمن خلیلی‌فرد به‌علت دوستی‌ای که با بی‌تا فرهی داشته، از او خاطرات زیادی شنیده و حالا با بهره‌گیری از آن خاطرات (و البته با همکاری مهسا دختر بی‌تا فرهی) توانسته زندگینامۀ فرهی را پدید بیاورد. معتقدم آنچه سبب نوشتن این زندگینامه شده، علاقه و دوستی‌ای است که خلیلی‌فرد به بی‌تا فرهی داشته، از این سو در نوشتار شاهد یک واقع‌گرایی هستیم که انگار این زندگینامه روایت خودِ بی‌تا فرهی است. خلیلی‌فرد که در رمان‌های قبلی‌اش در ایجاد روابط موفق عمل کرده در رمان بی‌تا هم توانسته روابط را واقعی و شناسنامه‌دار خلق کند تا جایی که در ابتدای کتاب قبل از به دنیا آمدن بی‌تا، روابط خانوادگی او که مربوط به تاریخ سیاسی معاصر است، مخاطب را تحت تأثیر قرار می‌دهد.  از جایی که بی‌تا به دنیا می‌آید و روند شکل‌گیری جهان اصلی کتاب آغاز می‌شود به بار دراماتیک داستان هم افزوده می‌شود تا جایی که خواننده حتی از ازدواج بی‌تا با قریشی به‌دلیل اختلاف سنی احساس یأس و ناامیدی می‌کند. اگرچه بعد از ازدواج، بی‌تا از شرایط زندگی‌اش احساس رضایت می‌کند اما فضای قصه‌گوی رمان بسترسازی درستی برای ایجاد درام می‌کند، به‌طوری‌که خواننده دلش می‌خواهد بی‌تا با علی ازدواج کند اما ما با یک زندگینامه مواجهیم و خلیلی‌فرد سعی داشته به اصل خاطرات یا دست‌نوشته‌های بی‌تا فرهی وفادار بماند، به همین جهت آنچه در روایت احساس می‌شود یک وفاداری است به یک زندگی که شخصیت اصلی آن دیگر در جهان ما نیست. زندگینامه‌های زیادی نوشته شده یا در قالب فیلم و سریال ساخته شده که اساساً باعث تحریف شخصیت اصلی بوده اما در زندگینامۀ بی‌تا مخاطب با تمامی شخصیت‌های آن همذات‌پنداری می‌کند چرا که منطق روایی در قالب داستان‌گویی و بهره‌مندی از واقع‌گرایی و البته هوش سینمایی خلیلی‌فرد باعث شده جزئیات و کلیات کتاب تصویرسازی شود، به‌طوری‌که خلیلی‌فرد به درستی شخصیت‌های فرعی یا خانوادگی را ملموس پردازش کرده که حتی با فوت آن‌ها مخاطب مغموم می‌شود و خودش را در کنار تنهایی بی‌تا فرض می‌کند. این همان شگرد واقع‌گرایانه‌نویسی خلیلی‌فرد در به وجود آوری روایت است که خواننده را همراه با خودش می‌کند.

یکی از مهم ترین نکاتی که باعث استقبال از زندگینامۀ بی‌تا فرهی شده هوشمندی خلیلی‌فرد در استفاده از عکس‌های بی‌تا است. در ابتدا عکس‌های خانوادگی و بعد عکس‌های بی‌تا در شرایط مختلف که این هم می‌تواند راه بهتری برای تصویرسازی باشد که در سینما به آن پرتره‌سازی می‌گوییم. در جایی که خواننده می‌خواند که قریشی مرد پولداری است و از بی‌تای جوان خواستگاری می‌کند، عکس او را در صفحات بعدی می‌بینیم یا عکس‌های بی‌تا در مسافرت‌های خارجی‌اش که می‌تواند به لحاظ نوشتار نویسنده و توضیح دادنش جذابیت روایی را دوچندان کند.

به موازات عکس‌های چاپ شده، شعرهایی که با دستخط خود بی‌تا فرهی در لابه‌لای کتاب آمده هم می‌تواند نشانگر نگاه ریزبینانۀ بی‌تا به احوالات خودش باشد.

اما  بخش جذاب‌تر سرگذشت بی‌تا فرهی بازیگر شدن اوست. با اینکه قریشی علاقه‌ای به بازیگر شدن او نداشت اما فرهی با استعدادهای فراوانش توانست به آنجا که خواسته‌اش است برسد، اگرچه هیچ‌گاه موفق به دریافت جایزه‌ای برای درخشانی بازی‌اش نشد اما با تمام افسوس‌هایش و گاه افسردگی یا بیماری به بازیگری پرداخت و صداقت بیش از اندازۀ او در پذیرش انتخاب اشتباه نقش قابل احترام است.

بی‌تا فرهی بازیگر خاص و توانمندی بود که به دلیل چهرۀ جدی‌اش نقش‌های مهمی بازی کرد. شاید همه او را یک خانم بی‌دردواندوه می‌دانستیم چرا که بی‌تا فرهی کمتر نقش‌های زنان جنوب شهری را بازی کرده و بیشتر نقش زنان موفق و ثروتمند را بازی کرده است اما یاسمن خلیلی‌فرد با هوش ادبی و سینمایی‌اش و ایضا دوستی‌ای که با بی‌تا فرهی داشته توانسته فراز و نشیب‌های زندگی او را به خواننده منتقل کند.

کتاب‌هایی مثل بی‌تا درخت‌ها ایستاده می‌میرند را نمی‌شود یکباره تا انتها نخواند و احساس همدردی با بی‌تا فرهی عزیز را نداشت.