نگاهی به دیوان رباعیات نیما یوشیج

دیوان رباعیات نیما یوشیج
به کوشش شراگیم یوشیج
بر اساس دست نوشته های نیما
تهران، نشرمروارید، ۱۳۸۷، ۲۸۰ ص
بیش از نیم قرن از مرگ علی اسفندیاری معروف به نیما یوشیج می‌گذرد. نیما صبحگاه روز سیزدهم دی ماه ۱۳۳۸ سر به بالین مرگ نهاد و آنچه از او باقی ماند، اندکی شعر چاپ شده و یک گونی شعر چاپ نشده بود. “پیرمرد” در وصیت‌نامه‌اش دکتر محمد معین را قیـّم کرد که بر چاپ آثارش نظارت کند و جلال آل‌احمد و ابوالقاسم جنتی عطایی او را مدد رسانند. کمتر از یک سال پس از مرگ نیما، افسانه و رباعیات به سرمایه سازمان چاپ کیهان در دو هزار نسخه از چاپ در آمد. افسانه را جنتی آماده کرده بود و رباعیات را پرویز داریوش و جلال آل احمد ( ادب و هنر امروز ایران‌، ج ۱، ص ۳۲۹). در آغاز این دفتر، یادداشت کوتاهی به قلم محمد معین جای گرفته است‌.به نوشتۀ آل‌احمد، نیما رباعیاتش را سال آخر عمر به تشویق و پیگیری او جمع‌آوری کرد ( ادب و هنر امروز ایران‌، ج ۱، ص ۳۲۲ ـ ۳۲۱). نظر آل احمد بر این بود که برخی از
رباعیات نیما سست هستند و کنار نهادن آنها کاری است درست (دیوان رباعیات نیما یوشیج، ص ۱۱) . این رباعیات در فواصل سال‌های ۱۳۲۹ تا ۱۳۳۷ سروده شده و نیما آنها را در دفتر سبز رنگی که بر آن نام “دیوان رباعیات” نهاده است، با مداد بازنوشته و در مقدمۀ آن آورده‌ است:
من این رباعیات را برای این ساخته‌ام که نه فقط قلم‌اندازی کرده باشم‌، بلکه به آسانی وصف حال و وضعیت خودم را در این زندگانی تلخ بیان کرده باشم‌. اگر رباعیات نبودند، من شاید به مهلکه‌ای ورود می‌کردم. شاید زندگی برای من بسیار ناشایست و تلخ می‌شد. در این رباعیات به‌طور مجمل بیان احوال خودم را کرده‌ام. حقیقت مسلک خود را که طریقت است به اشارتی گفته‌ام. در هنر من، سرگذشت ملت من حسّ می‌شود نه شهوات شخصی خودم، مثل بعضی از رباعیات عاشقانه که دارم. رباعیات یک راز نگهدار عجیبی برای من شده است. آنچه که به اطمینان می‌توانم به‌جای بگذارم، این چند رباعیات است. زیباترین آنها در چشم دیگران شاید ‌آنهایی باشد که به فهم صحیح و وسیع زندگی دست می‌اندازد. اما زیباترینش در نظر خودم آنهایی است که مرا به‌یاد مرز و بوم من می‌اندازد (همانجا، ص ۲۱ ـ ۲۳).
شاعر در بعضی رباعیاتش به خودش اسم یا تخلص “صدقای سرود” داده و بعضی از رباعیاتش را با خطاب “ابجد” آغاز کرده است. منتخبی از رباعیات نیما در سال ۱۳۴۶ به اهتمام سیروس طاهباز با نام آب در خوابگه مورچگان چاپ و پس از آن چندین بار تجدید چاپ شد. این نام برگرفته از یکی از رباعی‌های نیماست و گویای شوری است که او در سنّت شعر فارسی درانداخته است‌. این دفتر ۴۲۰ رباعی دارد و به گفتۀ طاهباز، مجوّز او برای گزینش رباعیات‌، یادداشتی از نیما در صفحۀ آغاز دستنویس رباعی‌ها و نشانه‌هایی که خود شاعر مشخص کرده، بوده است‌. شمار رباعیات نیما در مجموعۀ آثار او که به اهتمام طاهباز و با نظارت شراگیم یوشیج چاپ شده است، ۵۹۲ رباعی است‌ و اینها ظاهراً همان رباعیاتی است که عالیه همسر نیما و پسرش شراگیم از میان انبوه رباعیات نیما برگزیده بودند.
پس از پنجاه سال، شراگیم یوشیج دیوان رباعیات نیما یوشیج را بر اساس دست‌نوشته‌های پدرش به‌چاپ رسانده است (انتشارات مروارید، ۱۳۸۷). این دیوان، دربردارندۀ ۱۸۶۹ رباعی است و در دو بخش سامان یافته است: رباعیات چاپ نشده و رباعیات چاپ شده. خود نیما، در مقدمۀ رباعیات، شمار آنها را چند هزار دانسته است: “آیا چند هزار رباعی باشد؟” که به نظر می‌رسد از باب اغراق باشد. شراگیم یوشیج بر آن است که در لابلای اوراق دیگر دست نو‌شته‌های نیما نیز ممکن است تعدادی دیگری رباعی یافت شود (همانجا، ص ۱۰). شراگیم، روایت متفاوتی از چاپ رباعیات نیما طی سال‌های متعدد به‌دست داده است: