نام کتاب: اتوبیوگرافی زنان در ایران معاصر

گردآوری: افسانه نجم‌آبادی

مترجم: سمیه طباطبایی

ناشر: بیدگل

نوبت چاپ: اول ۱۴۰۳

تعداد صفحه: ۱۲۷

قیمت: ۱۵۲هزار تومان

کتاب اتوبیوگرافی زنان در ایران معاصر مجموعه‌ای از چند جستار است که توسط افسانه نجم‌آبادی جمع‌آوری شده‌اند. جستارها همگی پیرامون این پرسش‌اند که چرا اساساً زنان در طول تاریخ کمتر تمایل داشته‌اند یا توانسته‌اند که از خود بگویند و بنویسند.

در مقدمه‌ای که مترجم کتاب، سمیه طباطبایی نوشته، به این موضوع اشاره می‌شود که اتوبیوگرافی یا نوشتن از خود، برای زنان مقوله‌ای نیست که بتوان پیش از دوران مدرن جستجویش کرد. چرا که انسان مادامی از خودش می‌نویسد که خودش را ارج دهد و ارزش خود را بداند. فارغ از اینکه شجاعت ابراز درونیاتش را بدون ترس از قضاوت داشته باشد. اما از آنجایی‌که در زمان قدیم ارزش انسان صرفاً با جایگاه اجتماعی یا مرد بودن در پیوند بوده، نمی‌شود از زنان انتظار ارج نهادن خود و گفتن از خود را داشت. ضمن اینکه در آن دوره حتی بردنِ نامی از زنان صرفاً به نسبت ایشان با یک مرد اشاره داشته ‌است، مانند همسرِ کسی بودن، مادرِ کسی بودن. گویی که زن به‌تنهایی موجودیت و هویت مستقلی نداشته ‌است.

این کتاب در پی یافتن پاسخی برای این پرسش است که در تاریخ ادبیات معاصر چه اتوبیوگرافی‌ای از زنان یافت می‌شود؟ زنان چطور به خود پرداخته‌اند؟ چه چیزی از سر گذرانده شده که در دهۀ اخیر، زنان بیشتر از قبل تمایل به خودبرون‌ریزی پیدا کردند؟ چهار مقاله‌ در این کتاب جمع‌آوری شده که همۀ آن‌ها در کنفرانسی از سوی مطالعات خاورمیانه دانشگاه هاروارد در سال ۱۹۸۸ ارائه شده‌اند.

جستار اول با عنوان «صداهای مستور» از فرزانه میلانی به این موضوع می‌پردازد که ایرانیان از دیرباز شرم عجیبی برای خودافشایی داشته‌اند. برملا کردنِ رازهای درونی تقبیح می‌شده ‌است. در واقع نوعی از «خودپنهانی» در ایرانیان وجود دارد که گفتن از درونیات را مایۀ دردسر می‌دانند تا مایۀ آرامش. گویی همیشه آن منِ خصوصی باید در خفا بماند و علنی نشود. از دید او این مسئله با فرهنگ جامعه به‌شدت مرتبط است. در جامعه‌ای که زن باید با حجاب خودش را بپوشاند، با سکوت هم باید درونیاتش را پنهان کند، چرا که موجودیتِ او باید دائماً زیر نقابی از شرم پوشیده باشد. میلانی معتقد است حتی زنانی که پیشرو بودند و توانسته‌اند خارج از چهارچوبِ عوام زیست کنند باز هم هنگامِ گفتن از خود طفره می‌روند. اکثر این افراد در خودزندگینامه‌شان خود را جز در روابط با مردان تعریف نمی‌کنند. هرچند که این روند هرچه جلوتر رفته به مرور بهتر شده اما باید پذیرفت که زن مسیر طولانی و پر از تحریمی را طی کرده تا صرفاً صدای خود را بازیابد.

در جستار دوم با عنوان «صدایی متفاوت» که به قلم افسانه نجم‌آبادی نوشته شده، به خاطرات تاج‌السلطنه به‌عنوان یکی از اولین نوشته‌های زنان در قالب اتوبیوگرافی اشاره می‌شود. این اثر که در سال ۱۲۹۲ نوشته شده‌، از این جهت ارزشمند است که یک زن برای اولین بار از دریچۀ نگاهِ خودش می‌گوید، نه از دریچۀ تاریخ. مرور تاریخ شخصی اهمیت بسیاری دارد. تاج‌السلطنه در فضای سنتی و خفه‌کنندۀ آن زمان تحت‌تأثیرِ‌ مطالعۀ ادبیات و تاریخ اروپا، به‌عنوان اولین زن عاصی جرئت می‌کند از خودش و بیهودگیِ زیستی که برایش ساخته‌اند بنویسد. او زنی از هم گسیخته بود که هرچند برای عقاید خلاف زمانه‌اش تحت فشار قرار گرفت و تقبیح شد، اما به نوعی راه را برای دیگر زنان روشن و هموار ساخت.

جستار سوم با عنوان «صدای اتوبیوگرافیک» از مایکل کریگ هیلمن مختصِ فروغ فرخزاد است.  هیلمن به این موضوع می‌پردازد که اکثر شخصیت‌های ادبی حتی در آثارشان خود را پشت یک پرسونا و نقاب ساختگی پنهان می‌کنند و نمی‌توانند و نمی‌خواهند شخصیت واقعی‌شان را در آثارشان بروز دهند اما فروغ فرخزاد با شیوه‌ای که برای سروده‌هایش پیش گرفت توانست شعرش را اتوبیوگرافیک کند. با نگاهی به آثار فروغ، ما زیست او، آنچه بر او گذشته و عقاید و نگاه یک زن را می‌بینیم. فردیت برهنه‌ای که پیش از آن در زنان شاهدش نبودیم. فروغ فرخزاد به نوعی آغازگرِ این ماجرا بود که یک اثر بتواند فارغ از فرمش، اتوبیوگرافیک باشد.

در جستار آخر تحت عنوان «صداهای خفه» از ویلیام ل. هاناوای به این موضوع پرداخته می‌شود که زنان در طول تاریخ و به‌خصوص در ادبیات با چه تنگناهایی برای ابراز خود رو به رو بوده‌اند. زنانی که از دوران قدیم تا کنون در هر مقطعی صدایشان خفه شده و اگر آن‌طور که می‌خواستند از خود می‌گفتند با تقبیح روبه‌رو می‌شدند. و در خیلی از موارد حتی اجازۀ ابراز وجود نداشته‌اند. هاناوای معتقد است کمتر زنی تا کنون توانسته صدای خودش باشد، چه ازطریق اتوبیوگرافی، چه ازطریق نمود پیدا کردن در آثار خودش. اما محدودیت‌ و سرکوب‌ها را نمی‌شود در مسیری که زنان طی کرده‌اند نادیده گرفت.

اینکه زنان چه مسیری را برای بازیابی صدای خود طی کرده‌اند پژوهش وسیعی را می‌طلبد. اما این کتاب از دل این چهار جستار،‌ به شکلی خلاصه تلاش کرده به کلیتی از این امر مهم بپردازد و مخاطب را با مقاطعی از زیست زنان در مواجهه با محدودیت‌های بیرونی و درگیری‌های درونی آشنا کند تا بداند چرا و چطور صدای زنان همیشه در هاله‌ای از سکوت و ابهام است.

نگار نوشادی